کمکهای اولیه روانشناختی | Psychological First Aid – PFA
- روان شو
- روانشناس شدن

کمکهای اولیه روانشناختی (PFA) یک پاسخ انسانی و حمایتگرانه به فردی است که اخیراً در معرض استرس شدید ناشی از یک بحران قرار گرفته است. این روش بر اساس اصول انساندوستانه بنا شده و هدف آن کاهش استرس فوری، کمک به امنیت فرد و تسهیل دسترسی او به حمایتهای لازم است. PFA یک «درمان» یا «رواندرمانی» نیست.و لزوماً توسط روانشناس یا روانپزشک ارائه نمی شود.
کمکهای اولیه روانشناختی

وقتی بلایا، حوادث ناگهانی یا موقعیتهای بحرانی پیش میآید، علاوه بر صدمات جسمی، افراد ممکن است دچار آسیبهای روحی و روانی شدیدی نیز شوند. کمکهای اولیه روانی (Psychological First Aid – PFA) مجموعهای از اقدامات حمایتی و غیرتهاجمی است که بلافاصله پس از چنین رویدادهایی ارائه میشود.
هدف اصلی PFA این است که به افراد کمک کند تا:
- اضطراب خود را کاهش دهند: با ایجاد حس آرامش و امنیت.
- کرامت انسانیشان حفظ شود: با احترام و همدلی.
- بهتر بتوانند با شرایط کنار بیایند: با تسهیل بازگشت نسبی به حالت عادی.
به عبارت سادهتر، این مداخلات برای این طراحی شدهاند که به افراد کمک کنند تا احساس امنیت بیشتری کنند، آرامش خود را بازیابند و امید به آینده را در خود تقویت کنند. همچنین، این رویکرد به تقویت پیوندهای اجتماعی که در شرایط بحرانی بسیار حیاتی است، کمک میکند.
نکته بسیار مهم این است که PFA یک «درمان» یا «رواندرمانی» نیست. افراد ارائهدهنده PFA لزوماً روانشناس یا روانپزشک نیستند؛ بلکه آنها افرادی آموزشدیده هستند که میدانند چگونه در ساعات و روزهای اولیه پس از حادثه، در کنار آسیبدیدگان باشند و به آنها آرامش دهند. این روش بر این باور است که اکثر افراد پس از یک حادثه، در صورت داشتن امنیت، حمایت عاطفی و دسترسی به نیازهای اولیه، به مرور زمان و با تکیه بر تواناییهای درونی خود، بهبود مییابند.
اهداف اصلی PFA
1. تسکین و آرامسازی؛ کاهش سطح پریشانی:
اولین و مهمترین گام در PFA، کمک به افراد برای دستیابی به آرامش و کاهش اضطراب شدید است. این امر از طریق ایجاد حس امنیت، شنیدن فعالانه و همدلانه، و اطمینانبخشی صورت میگیرد. هدف این است که فرد احساس کند تنها نیست و حمایت دریافت میکند.
2. ارزیابی نیازها و نگرانیها؛ شناسایی نیازهای فوری:
پس از ایجاد کمی آرامش، تیم مداخلهگر به شناسایی نیازهای اساسی و فوری فرد میپردازد. این نیازها میتواند شامل موارد زیر باشد:
- نیازهای فیزیکی: دسترسی به آب، غذا، سرپناه امن، کمکهای پزشکی اولیه، و بهداشت.
- نیازهای روانی: احساس امنیت، امکان ابراز هیجانات، و درک شرایط.
- نیازهای اطلاعاتی: درک وضعیت موجود، دریافت اطلاعات درست و قابل اعتماد، و اطلاع از روند کمکرسانی.
3.حفاظت از آسیبهای ثانویه؛ پیشگیری از آسیبهای جسمی و روانی احتمالی بعدی:
PFA تلاش میکند تا از بروز آسیبهای بیشتر جلوگیری کند. این شامل محافظت از افراد در برابر خطرات فیزیکی، جلوگیری از سوءاستفاده یا بهرهبرداری، و همچنین کاهش احتمال آسیبهای روانی بلندمدت مانند اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) است.
وقتی افراد سختیهای بزرگی مثل جنگ را تجربه میکنند، نباید آنها را سرزنش کرد یا به خاطر کارهایی که انجام دادهاند یا ندادهاند، مورد قضاوت قرار داد. در شرایط بحرانی، تصمیمگیریها خیلی سخت میشوند و افراد تحت فشار زیادی هستند. وظیفه ما این است که به جای قضاوت، به آنها کمک کنیم و در کنارشان باشیم تا بتوانند دوباره روی پای خود بایستند.
4. حمایت هیجانی؛ ارائه فضایی امن برای ابراز احساسات و همدلی بدون قضاوت:
ایجاد فضایی امن و پذیرنده که در آن افراد بتوانند آزادانه احساسات خود، از جمله ترس، غم، خشم یا سردرگمی را ابراز کنند، بسیار حیاتی است. تیم مداخلهگر با همدلی، احترام و بدون قضاوت به صحبتهای فرد گوش میدهد و به او احساس دیده شدن و درک شدن میدهد.
5. توانمندسازی برای خود مراقبتی؛ کمک به افراد برای مدیریت استرس و استفاده از منابع درونی و بیرونی:
PFA صرفاً ارائه کمک نیست، بلکه به دنبال توانمندسازی افراد برای مقابله با شرایط دشوار است. این امر شامل کمک به آنها برای شناسایی و استفاده از نقاط قوت شخصی، مهارتهای مقابلهای، و همچنین شبکههای حمایتی موجود (خانواده، دوستان، جامعه) میشود.
6. ارتباطدهی به منابع حمایتی؛ تسهیل دسترسی افراد به اطلاعات، خدمات و شبکههای حمایتی اجتماعی:
در نهایت، PFA به عنوان پلی عمل میکند که افراد آسیبدیده را به منابع و خدمات تخصصیتر متصل میکند. این شامل ارجاع به مشاوران، مددکاران اجتماعی، خدمات پزشکی، مراکز حمایتی، و سایر سازمانهای مرتبط است تا اطمینان حاصل شود که نیازهای بلندمدت آنها نیز برآورده میشود.
چه چیزی PFA نیست؟
درک روشن از مرزهای کمکهای اولیه روانشناختی (PFA) به ما کمک میکند تا انتظارات واقعبینانه داشته باشیم و از سوءتفاهمها جلوگیری کنیم. PFA ابزاری قدرتمند در مراحل اولیه بحران است، اما باید بدانیم که جایگزین مداخلات تخصصیتر نیست. در ادامه به مواردی اشاره میکنیم که PFA جزو آنها نیست:
1. تخصصمحور نیست:
PFA توسط طیف وسیعی از افراد، از جمله امدادگران داوطلب، معلمان، رهبران جامعه، و حتی عموم مردم پس از گذراندن آموزشهای لازم، قابل ارائه است. هدف آن ایجاد یک محیط حمایتی و امن در لحظات اولیه بحران است و نیازمند سالها تخصص بالینی در روانشناسی یا روانپزشکی نیست. تمرکز اصلی بر شنیدن، دلگرمی دادن، و وصل کردن افراد به نیازهای اساسی و حمایتی است، نه ارائه درمان تخصصی.
2. رواندرمانی حرفهای نیست:
PFA نباید با رواندرمانی اشتباه گرفته شود. رواندرمانی یک فرآیند درمانی طولانیمدت و عمیق است که توسط متخصصان سلامت روان (روانشناسان، روانپزشکان) انجام میشود و هدف آن تشخیص، درمان و مدیریت اختلالات روانی مزمن یا پیچیده است.
PFA در مقابل، یک مداخله کوتاهمدت و واکنشی است که بلافاصله پس از یک رویداد بحرانی ارائه میشود و هدف آن تثبیت وضعیت روانی فرد، کاهش پریشانی حاد، و کمک به بازیابی اولیه است. PFA جایگزین درمانهای تخصصی مانند درمان شناختی-رفتاری (CBT) یا سایر روشهای رواندرمانی نخواهد بود.
هنگام کمک کردن به کسانی که در شرایط سخت هستند، خیلی مهم است که به فرهنگ و باورهای مذهبی آنها احترام بگذاریم. هر فردی دیدگاهها و ارزشهای خاص خودش را دارد که ریشه در تربیت و محیط زندگیاش دارد. با درک و پذیرش این تفاوتها، میتوانیم کمکی ارائه دهیم که واقعاً برایشان مفید و مؤثر باشد و احساس راحتی بیشتری کنند.
3. بازجویی یا تحلیل نیست:
یکی از اصول کلیدی PFA، احترام به حریم خصوصی و عدم فشار بر فرد برای صحبت کردن است. PFA شامل بازجویی از افراد درباره جزئیات حادثه، پرسیدن سوالات تهاجمی، یا تلاش برای تحلیل عمیق علل یا پیامدهای روانی تجربه آنها نیست. هدف اصلی، ایجاد فضایی امن برای ابراز احساسات در صورت تمایل فرد و ارائه حمایتهای اولیه است. تمرکز بر “الان” و نیازهای فوری فرد است، نه کنکاش در گذشته یا تحلیل روانشناختی.
زمان و مکان مناسب برای ارائه PFA
کمکهای اولیه روانشناختی (PFA) یک مداخله انعطافپذیر است که میتواند در زمانها و مکانهای مختلف، متناسب با نیازهای فرد آسیبدیده، ارائه شود:
زمان ارائه PFA:
- بلافاصله پس از بحران: بسیاری از افراد بلافاصله پس از تجربه یک رویداد بحرانی، مانند بلایای طبیعی، حوادث ناگهانی، یا درگیریهای شدید، نیاز مبرم به حمایت دارند. در این مرحله، PFA به کاهش اضطراب حاد، ایجاد حس امنیت و ارزیابی نیازهای فوری کمک میکند.
- پس از گذشت مدتی از بحران: لازم نیست کمکها حتماً در همان ساعات یا روزهای اولیه ارائه شوند. برخی افراد ممکن است تا هفتهها، ماهها یا حتی سالها پس از وقوع حادثه، با یادآوری خاطرات یا مواجهه با پیامدهای بحران، دچار پریشانی شوند. در این شرایط نیز PFA میتواند با ارائه حمایت عاطفی و کمک به مدیریت استرس، بسیار مؤثر باشد. مهم این است که بدانیم نیاز به حمایت روانی ممکن است در طول زمان تغییر کند و در مراحل مختلف بروز یابد.
مکان مناسب برای ارائه PFA:
مکان ارائه PFA باید فضایی باشد که در آن فرد احساس آرامش، امنیت و حریم خصوصی داشته باشد. این مکان لزوماً یک مرکز درمانی یا امدادی نیست و میتواند شامل موارد زیر باشد:
- منزل: برای بسیاری از افراد، خانه امنترین و آرامشبخشترین مکان است.
- مراکز درمانی یا بهداشتی: در صورتی که فرد نیاز به مراقبت پزشکی داشته باشد، این مراکز میتوانند فضایی امن برای ارائه PFA نیز باشند.
- خوابگاهها یا مراکز اسکان موقت: برای افرادی که دسترسی به منزل ندارند، این مراکز میتوانند با ایجاد فضاهای خصوصی و آرام، مکانی مناسب باشند.
- فضاهای آرام : هر مکانی که بتواند حس آرامش و امنیت را به فرد القا کند، مانند یک اتاق ساکت، یک پارک آرام، یا حتی یک گوشه دنج در یک مرکز شلوغ، میتواند برای ارائه PFA مناسب باشد.
اصول کلیدی در ارائه کمکهای اولیه روانشناختی
هنگام کمک به افرادی که از بحرانهای روحی یا روانی رنج میبرند، رعایت اصول زیر به اثربخشی حمایت ما کمک شایانی میکند:
ارتباط مؤثر و همدلانه:
- ارتباط مؤثر: سعی کنید با لحنی آرام و دوستانه با فرد آسیبدیده صحبت کنید. ارتباط چشمی مناسب (بدون خیره شدن) و زبان بدن باز و پذیرنده میتواند حس اعتماد را افزایش دهد.
- همدلی: خود را جای فرد بگذارید و سعی کنید احساسات او را درک کنید. نشان دهید که متوجه رنج و سختی او هستید.
- گوش دادن فعال: با دقت به صحبتهای فرد گوش دهید. حرف او را قطع نکنید و با تکان دادن سر یا عبارات کوتاه تأییدکننده، نشان دهید که شنونده خوبی هستید.
ایجاد فضای امن و پذیرش:
- عدم قضاوت: مهمترین اصل این است که فرد را به خاطر احساسات، افکار یا رفتارهایش سرزنش نکنید. همه حق دارند در شرایط سخت، احساسات متفاوتی را تجربه کنند.
- ایجاد احساس امنیت: فضایی آرام و امن فراهم کنید تا فرد احساس کند میتواند بدون ترس از قضاوت یا خطر، خود را بروز دهد.
- حفظ رازداری: به فرد اطمینان دهید که صحبتهای او محرمانه باقی میماند، مگر در مواردی که خطر جدی برای خود فرد یا دیگران (مانند خطر مرگ) وجود داشته باشد.
در هنگام ارائه کمک به دیگران، فراموش نکنید که شما نیز ممکن است تحت تأثیر شرایط و احساسات قرار بگیرید. حفظ سلامت روانی و جسمی شما نه تنها برای خودتان مهم است، بلکه برای ادامه دادن به حمایت مؤثر از دیگران نیز ضروری است. بنابراین، به نیازهای خود رسیدگی کنید و زمانهایی را برای استراحت، تفریح و تأمل در نظر بگیرید. این کار به شما کمک میکند تا با انرژی و انگیزه بیشتری به کسانی که به شما نیاز دارند، کمک کنید.
ارائه حمایتهای عملی و هدایت:
- تسهیلگری: به فرد کمک کنید تا نیازهای اولیه خود (مثل آب، غذا، سرپناه) را شناسایی و برآورده کند.
- دادن اطلاعات اولیه: اطلاعات دقیق و در حد نیاز در مورد وضعیت موجود، اقداماتی که انجام شده و منابع حمایتی در دسترس ارائه دهید. از دادن اطلاعات نادرست یا بیش از حد خودداری کنید.
- ارتباط با منابع حمایتی: فرد را در ارتباط با خانواده، دوستان یا شبکههای حمایتی اجتماعیاش یاری کنید.
- ارجاع به متخصصان: اگر فرد نیاز به کمک تخصصیتر دارد (مانند مشاوره روانشناسی، روانپزشکی یا پزشکی)، او را به مراکز مربوطه ارجاع دهید.
سه اقدام کلیدی در PFA
به طور خلاصه ارائه مؤثر کمکهای اولیه روانشناختی (PFA) بر پایه سه اقدام کلیدی استوار است که با هم، چارچوبی جامع برای حمایت از افراد در شرایط بحرانی فراهم میکنند:
1. جستجو (Look)
- شناسایی افراد نیازمند کمک: اولین قدم، تشخیص افرادی است که به نظر میرسد به حمایت نیاز دارند. این شامل توجه به نشانههای آشکار پریشانی، اضطراب، یا گیجی است.
- ارزیابی ایمنی: اطمینان از اینکه فرد و محیط اطرافش در وضعیت امنی قرار دارند. آیا خطر فوری جانی یا آسیبدیدگی وجود دارد؟
- شناسایی نیازهای فوری: بررسی نیازهای اساسی فرد مانند آب، غذا، سرپناه، اطلاعات، یا خدمات پزشکی.
2. گوش دادن (Listen)
- گوش دادن فعال و بدون قضاوت: با دقت و تمرکز کامل به صحبتهای فرد گوش دهید. اجازه دهید احساساتش را بیان کند بدون آنکه او را قطع کنید، سرزنش کنید یا قضاوت نمایید.
- ابراز همدلی و آرامش: نشان دهید که شرایط او را درک میکنید و برای احساساتش ارزش قائل هستید. با لحنی آرام و اطمینانبخش صحبت کنید تا حس امنیت را به او منتقل نمایید.
- جمعآوری اطلاعات: در حین گوش دادن، اطلاعات لازم را برای درک بهتر وضعیت و نیازهای فرد جمعآوری کنید.
3. وصل کردن (Link)
- تسهیل دسترسی به نیازهای اساسی: کمک کنید تا فرد به منابعی مانند غذا، آب، سرپناه، یا کمکهای پزشکی دسترسی پیدا کند.
- ارائه اطلاعات کاربردی: اطلاعات لازم را در مورد منابع موجود، نحوه دریافت کمکها، و اقدامات بعدی به فرد بدهید.
- ایجاد ارتباط با شبکههای حمایتی: فرد را در برقراری ارتباط با خانواده، دوستان، یا دیگر منابع حمایتی اجتماعی یاری رسانید.
- ارجاع به خدمات تخصصی: در صورت نیاز، فرد را به متخصصان سلامت روان یا سایر خدمات حمایتی تخصصی ارجاع دهید.
